Açık Veriden Haber Elde Etmek

Teknolojik gelişime ayak uydurarak hızla değişen gazetecilikte, asayiş, politika hatta magazin gazeteciliği gibi dallara bir yenisi eklendi. Bilgiye ulaşmanın kolaylaşması ve yığın bilginin geniş halk kitlelerine açılması ile bunu doğru işleyerek haberleştirme amacını taşıyan veri gazeteciliği, son yıllarda gazetecilik biliminde yeni bir odak noktası haline geldi.

VERİ DE NEDİR?

Dijital anlamda veri, e-tablo ya da veri tabanı gibi sayısal depolama yöntemleri kullanılarak saklanan bilgilerdir. Bu yığınlar belirli amaçlara göre sınıflandırıldığı ve işlendiğinde insanların anlama ve kullanmalarına uygun hale getir. Veri türleri kategorik veri, ölçüm ya da sayım yolu ile toplanan ve sayısal değer bildiren veriler nicel veriler, sayısal bir değer bildirmeyen veriler de nitel veriler olarak adlandırılır.

Nitel veri kendi içinde sınıflanabilen ve sınıflanamayan olarak ikiye ayrılır. Sınıflanabilen nitel veri birbirinden bağımsız isim bildiren, kod ve numara ile gösterilebilen, sınıflara ayrılan veridir. Sıralanabilen nitel veri ise belirli bir miktar belirtmeyen, bir sıra ya da dereceye göre elde edilen verilerdir. Öğrencilerin başarı durumu, rütbeler gibi.

Nicel veri ise ölçüm ve tartım sonucu değerleri saptanan, sayısal özellikleri olan, ölçekli değişkenlerdir. Sürekli ve kesikli veriler olarak ikiye ayrılırlar. Sürekli nicel veri ondalıklı değerler alarak artış gösterirler. Boy, kilo gibi. Kesikli nicel veriler ise sayılarak elde edilen tam sayılı verilerdir. Nüfus, öğrenci sayısı, hane halkı sayısı gibi.

Kategorik veri ise tanımlanan veridir. Kullanılmış veri, kullanılmış bir öge gibi.

VERİ GAZETECİLİĞİ

Veri gazeteciliği ise geleneksel ya da dijital yöntemle saklanan veriyi kullanarak haberleştirmek, bunu kullanarak gazetecilik yapmaktır. Veri gazeteciliği, diğer gazetecilik yöntemlerine göre daha etkili ve somut haberler sunar. Hikayeleştirilmiş olayların haberleştirilmesi yerine daha zahmetli bir şekilde çeşitli kaynakların taranması ve bunların incelenerek uygun veriler haline okuyucuya sunulmasını amaçlayan veri gazeteciliğinin temeli 18. Yüzyıla kadar dayanır. Bu dönemde Guardian gazetesinin veriler ve çeşitli incelemelere yer verdiği görünür. Türkiye’de ise ilk veri gazeteciliği uygulamalarını Cumhuriyet Gazetesi gerçekleştirmiştir. Gazetenin geçmişte Türkiye İstatistik Kurumu verilerine sıkça başvurduğu görülmektedir.

Veri gazeteciliği neden son yıllarda önem kazandı? Öncelikle Açık veri konusunda yaşanan gelişmeler bu konunun tetikleyicisi oldu. Devletlerin kamusal verilerini herkesin kullanımına açması, veritabanlarına erişimin kolaylaşması bu konuda tetikleyici etken. Günümüzde insanlar TÜİK üzerinden Türkiye’nin çeşitli başlıklardaki istatistiklerini inceleyebiliyor ya da e- devlet uygulamaları üzerinden soy ağaçlarına ulaşabiliyor. Öte yandan bunları işleyebilecek dijital araçlara da ulaşmak daha kolay hale geldi. Büyük teknik bilgi gerekmeden veri yığınları kolayca işlenebiliyor, etkileşimli haritalar, grafikler ve görseller hazırlanabiliyor. Aynı zamanda veri, sayısal bilgi okurda güven duygusunu oluşturuyor.

VERİ GAZETECİLİĞİ SÜRECİ

Veri gazeteciliği süreci birkaç basamakta gerçekleşir. Paul Bradshaw’ın belirttiği bu basamaklar derleme, temizleme, içerik, birleştirme, görselleştirme, anlatma, kamulaştırma, insansılaştırma, kişiselleştirme, yarar sağlama şeklinde tanımlanıyor.

Elde edilen verinin işlenmesi ise beş basamakta inceleniyor. Öncelikle verinin toparlanması, derlenmesi gerekiyor. Veri gerektiren bir durumla karşı karşıyaysak ya da verinin bir anlam ve soruya ihtiyacı varsa öncelikle verinin derlenmesi gerekiyor. Ardından verideki insan hatalarının kaldırılması ve elimizdeki diğer kaynaklarla tutarlı hale getirmek için temizleme işlemi yapılmalı. Öte yandan diğer tüm kaynaklara olduğu gibi veriye de doğrudan güvenilmez. Bu yüzden veriye çeşitli sorularla yaklaşarak içeriğinin anlaşılması gerekiyor. Ardından elde edilen verilerin birleştirilmesi ve son olarak bu verilen harita, grafik, ya da başka bir şekilde görselleştirilmesi gerekiyor.

VERİ GAZETECİLİĞİ ARAÇLARI NELERDİR?

Veriler üzerinde çalışan gazeteciler çeşitli araçlar kullanabilme şansına sahiptir. Ücretsiz olarak ulaşılan araçlar olduğu gibi belirli bir ödeme karşılığında elde edilen araçlar da var.

Veri gazeteciliğinde en çok kullanılan araçlar elektronik tablolar. Excel ve Spreadsheet en çok kullanılan elektronik tablolama programları. Veriyi düzenlemek ve analiz etmek için SQL veri tabanı yönetim sistemi olarak birden fazla setin ya da büyük veri kümelerinin sorgulanmasında yardımcı oluyor. Open Refine, veriyi temizleme, dağınık veriyi düzenleme ve kötü formatları tespit ederek dönüştürmeye yarıyor. Google Fusion tabloları veri görselleştirme açısından oldukça kullanışlı araçlarken Haritalama araçları arasında QGIS öne çıkıyor.

Veri gazeteciliği yapmak için veri okuryazarlığı hakkında bilgiye sahip olmak şart. Bunun için çeşitli kavramların bilinmesi ve uygulamasının anlaşılması gerekiyor. Klasik haberciliğin aksine veri gazeteciliğinin dijital çağda haberciliğe yeni bir bakış açısı kazandıracağı oldukça net bir şekilde görülüyor.

(Bu yazıyı hazırlarken Açık veri ve Veri Gazeteciliği Derneği’nin Veri Okur Yazarlığı kitabından yararlandım. Anlatılanlardan daha kapsamlı bilgilere ulaşmak isteyenler derneğin sosyal medya hesaplarından kendilerine ulaşabilirler.)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir